مدیر پنل صنایع غذایی و کشاورزی نشست هماندیشی توسعه همکاریهای استان یزد و قاره آفریقا و عضو هیئت نمایندگان اتاق بازرگانی یزد با تأکید بر اهمیت امنیت غذایی در اقتصاد آینده جهان گفت: نگاه قدرتهای اقتصادی دنیا به آفریقا تنها به دلیل منابع طبیعی و معادن این قاره نیست، بلکه بخش مهمی از این توجه به ظرفیتهای کشاورزی، صنایع غذایی و نقش آفریقا در تأمین غذای آینده جهان بازمیگردد.
اصغر نبیل در نشست هماندیشی توسعه همکاریهای استان یزد با قاره آفریقا اظهار کرد: پرسش اساسی این است که چرا امروز تقریباً همه قدرتهای اقتصادی جهان نگاه ویژهای به آفریقا دارند؟ پاسخ این سؤال را باید در آینده اقتصاد غذا و اهمیت امنیت غذایی جستوجو کرد.
وی افزود: بر اساس پیشبینیهای جهانی، جمعیت جهان تا سال ۲۰۵۰ به حدود ۱۰ میلیارد نفر خواهد رسید و تأمین غذای این جمعیت، یکی از مهمترین دغدغههای کشورهای جهان خواهد بود. در این میان، آفریقا با برخورداری از حدود ۶۰ درصد اراضی قابل کشت استفادهنشده جهان و جمعیتی جوان و رو به رشد، جایگاه ویژهای در اقتصاد آینده غذا خواهد داشت.
نبیل با اشاره به جمعیت حدود یکونیم میلیارد نفری قاره آفریقا گفت: پیشبینی میشود جمعیت این قاره تا سال ۲۰۵۰ به حدود دوونیم میلیارد نفر برسد؛ به این معنا که از هر چهار نفر جمعیت جهان، یک نفر در آفریقا زندگی خواهد کرد. این جمعیت جوان در کنار توسعه سریع شهرنشینی، نیاز روزافزون به محصولات غذایی، صنایع تبدیلی و فرآوری مواد غذایی را ایجاد خواهد کرد.
وی تأکید کرد: برخلاف برخی تصورها، چالش اصلی آفریقا کمبود زمین یا منابع طبیعی نیست، بلکه مهمترین چالش این قاره، ضعف سرمایهگذاری در صنایع تبدیلی، فرآوری، بستهبندی، استانداردسازی، زنجیره ارزش و دسترسی به بازارهای جهانی است.
مدیر پنل صنایع غذایی و کشاورزی ادامه داد: در اقتصاد امروز، ارزش اصلی در تولید محصول خام ایجاد نمیشود، بلکه سود و مزیت رقابتی در فرآوری، بستهبندی، برندسازی و حضور در زنجیره ارزش شکل میگیرد؛ حوزهای که استان یزد میتواند در آن نقشآفرینی جدی داشته باشد.
وی با اشاره به تجربه موفق یزد در حوزه کشاورزی و صنایع غذایی اظهار کرد: استان یزد با وجود شرایط اقلیمی سخت، محدودیت منابع آب و قرار گرفتن در منطقهای خشک، با تکیه بر دانش بومی، تجربه تاریخی و مدیریت منابع توانسته است در بسیاری از محصولات کشاورزی و صنایع غذایی جایگاه قابل توجهی کسب کند.
نبیل افزود: مزیت اصلی یزد تنها تولید محصول نیست، بلکه توانایی تبدیل محصول خام به ارزش اقتصادی است. امروز محصولاتی مانند کنجد و فرآوردههای آن در اردکان، نمونهای موفق از ایجاد ارزش افزوده و تبدیل یک محصول کشاورزی به یک زنجیره اقتصادی گسترده است.
وی با بیان اینکه یزد میتواند الگویی برای همکاری با کشورهای آفریقایی باشد، گفت: همکاری ایران و آفریقا باید از صادرات صرف کالا عبور کند و به سمت انتقال تجربه، ایجاد صنایع تبدیلی، فرآوری محصولات، سرمایهگذاری مشترک و توسعه زنجیره ارزش حرکت کند.
عضو هیئت نمایندگان اتاق بازرگانی یزد پنج محور را برای توسعه همکاریهای اقتصادی با آفریقا ضروری دانست و اظهار کرد: نخستین موضوع، شناخت دقیق بازارهای هدف است؛ چراکه آفریقا یک کشور نیست، بلکه قارهای با ۵۴ کشور، فرهنگها، اقتصادها و نیازهای متفاوت است و هر بازار نیازمند شناخت و برنامهریزی ویژه خود است.
وی دومین محور را تقویت نقش بخش خصوصی عنوان کرد و گفت: دولت میتواند مسیر را تسهیل کند، اما تجارت پایدار توسط بخش خصوصی شکل میگیرد و خوشبختانه استان یزد از فعالان اقتصادی، کارآفرینان و صادرکنندگان توانمند برخوردار است.
نبیل ادامه داد: سومین محور، حرکت از صادرات کالا به صادرات ارزش است؛ یعنی فعالان اقتصادی باید علاوه بر فروش محصول، در حوزههای فرآوری، بستهبندی، استانداردسازی، برندسازی و خدمات پس از فروش نیز حضور داشته باشند.
وی استفاده از ظرفیت دیپلماسی اقتصادی و نقشآفرینی اتاق بازرگانی یزد را از دیگر الزامات توسعه روابط با آفریقا دانست و پیشنهاد کرد: میز تخصصی صنایع غذایی ایران و آفریقا در اتاق بازرگانی یزد ایجاد شود تا ارتباط میان فعالان اقتصادی، شناخت بازارها و مذاکرات تجاری به صورت مستمر دنبال شود.
مدیر پنل صنایع غذایی و کشاورزی با اشاره به ظرفیتهای استان یزد در این بخش گفت: استان یزد دارای حدود ۷۰۰ واحد فعال صنایع غذایی است که شامل واحدهای صنعتی و کارگاهی در حوزههایی همچون فرآوردههای غذایی، محصولات کنجدی، آرد و ماکارونی، شیرینی و شکلات، محصولات لبنی، فرآوردههای گوشتی، نوشیدنیها و محصولات کنسروی میشود.
وی با اشاره به جایگاه ویژه یزد در صنعت محصولات کنجدی کشور افزود: یزد حدود ۱۳ درصد تولید محصولات کنجدی کشور را به خود اختصاص داده و این ظرفیت میتواند زمینه مناسبی برای توسعه صادرات و حضور در بازارهای آفریقایی باشد.
نبیل در پایان تأکید کرد: اگر آفریقا را یکی از مهمترین بازارهای آینده جهان در حوزه غذا بدانیم، باید با شناخت دقیق، برنامهریزی و حضور حرفهای وارد این بازار شویم. یزد با ظرفیتهای کشاورزی، صنایع غذایی و تجربه ارزشمند خود میتواند به یکی از پلهای ارتباطی ایران با بازار بزرگ آفریقا تبدیل شود.
یزد با وجود محدودیت منابع، یکی از قطبهای کشاورزی صادراتمحور است
رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان یزد با اشاره به ظرفیتهای گسترده بخش کشاورزی استان گفت: یزد با وجود برخورداری از کمتر از یک درصد منابع آب و اراضی کشور، توانسته است سهمی فراتر از میانگین ملی در تولید ارزش افزوده بخش کشاورزی داشته باشد و امروز به عنوان یکی از استانهای بهرهور و صادراتمحور کشور شناخته میشود.
عباس حاجیحسینی در نشست هماندیشی توسعه همکاریهای استان یزد با قاره آفریقا اظهار کرد: شاید در نگاه نخست، با توجه به میانگین بارندگی حدود ۶۰ میلیمتری و تبخیر سالانه بیش از سه هزار و ۲۰۰ میلیمتر، کمتر کسی تصور کند که یزد از قطبهای کشاورزی کشور باشد، اما دانش بومی، تجربه کشاورزان و سازگاری مردم این استان با اقلیم خشک، موجب شده است که یزد در بسیاری از شاخصهای کشاورزی جایگاه ممتازی کسب کند.
وی با اشاره به سهم بخش کشاورزی در اقتصاد استان افزود: سهم کشاورزی در تولید ناخالص داخلی یزد حدود ۹.۸ درصد است، در حالی که این شاخص در سطح کشور حدود هفت درصد برآورد میشود. همچنین ارزش افزوده محصولات کشاورزی استان به حدود ۱۹۵ هزار میلیارد تومان میرسد که نشاندهنده جایگاه اقتصادی این بخش در استان است.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان یزد با بیان اینکه مجموع تولیدات کشاورزی استان سالانه به بیش از یک میلیون و ۸۳۶ هزار تن میرسد، تصریح کرد: این میزان معادل حدود ۱.۵ درصد تولیدات کشاورزی کشور است، در حالی که سهم استان از منابع آب و اراضی کشاورزی کمتر از یک درصد است؛ موضوعی که بیانگر بهرهوری بالای بخش کشاورزی یزد است.
وی ارزش محصولات صادراتی استان را بیش از ۸۳۰ میلیون دلار اعلام کرد و گفت: پسته، محصولات گلخانهای، گیاهان دارویی، خرما، انگور و فرآوردههای دامی از مهمترین محصولات صادراتی یزد به شمار میروند.
حاجیحسینی با اشاره به جایگاه استان در تولید محصولات گلخانهای افزود: یزد با تولید حدود ۲۰ درصد محصولات گلخانهای کشور، رتبه دوم ایران را در این بخش در اختیار دارد و سالانه بیش از ۳۶۰ هزار تن محصولاتی نظیر خیار، گوجهفرنگی، فلفل و بادمجان تولید میکند که بخش قابل توجهی از آن قابلیت صادرات دارد.
وی همچنین پسته را یکی از مزیتهای اصلی استان دانست و اظهار کرد: از مجموع ۹۷ هزار هکتار باغات استان، بیش از ۹۲ هزار هکتار به کشت پسته اختصاص دارد و این محصول علاوه بر بازارهای سنتی، میتواند سهم قابل توجهی از بازار کشورهای آفریقایی را نیز به خود اختصاص دهد.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان یزد، روناس را از دیگر ظرفیتهای منحصربهفرد استان معرفی کرد و گفت: این گیاه علاوه بر کاربردهای دارویی، در صنایع رنگرزی طبیعی جایگاه ویژهای دارد و با توجه به علاقه کشورهای آفریقایی به رنگهای طبیعی و ارگانیک، میتواند به یکی از محصولات صادراتی ارزشمند یزد تبدیل شود.
وی ظرفیت گیاهان دارویی استان را نیز قابل توجه دانست و افزود: بیش از ۱۰۰ گونه گیاه دارویی به صورت طبیعی در مراتع یزد وجود دارد که قابلیت توسعه تولید، فرآوری و صادرات به بازارهای بینالمللی را دارند.
حاجیحسینی در ادامه با اشاره به ظرفیتهای بخش دام و طیور استان گفت: یزد سالانه حدود ۲۳۰ هزار تن شیر، ۷۶ هزار تن گوشت مرغ و ۴۵ هزار تن تخممرغ تولید میکند که بیش از نیمی از این تولیدات مازاد بر نیاز استان است و ظرفیت مناسبی برای صادرات، بهویژه به بازار آفریقا، ایجاد کرده است.
وی با بیان اینکه صنایع غذایی نیز از مزیتهای مهم استان محسوب میشود، اظهار کرد: یکی از کارخانههای تولید ماکارونی استان به تنهایی ماهانه حدود ۵۰۰ تن محصول به کشورهای آفریقایی صادر میکند و این نشاندهنده ظرفیت بالای صنایع غذایی یزد برای حضور در بازارهای این قاره است.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان یزد همچنین به توانمندیهای علمی و تحقیقاتی استان اشاره کرد و گفت: استقرار مرکز ملی تحقیقات شوری و خشکی، مرکز تحقیقات شتر و مرکز تحقیقات آبزیان آبهای شور در یزد، ظرفیت مناسبی برای انتقال دانش و فناوری در حوزه کشاورزی و منابع طبیعی به کشورهای آفریقایی فراهم کرده است.
,ی تولید ماشینآلات کشاورزی را از دیگر مزیتهای استان برشمرد و افزود: شرکتهای یزدی در تولید انواع ماشینآلات برداشت، تجهیزات مکانیزاسیون، ادوات کشاورزی و تجهیزات مرتبط با دام و طیور فعالیت دارند و میتوانند در توسعه کشاورزی کشورهای آفریقایی نقشآفرینی کنند.
حاجیحسینی با اشاره به نیاز استان به واردات نهادههای دامی گفت: یزد سالانه حدود ۶۰۰ هزار تن نهادههای دامی از جمله ذرت، جو و کنجاله سویا مصرف میکند که این موضوع نیز میتواند زمینه توسعه همکاریهای متقابل با کشورهای آفریقایی را فراهم کند.
وی در پایان با تأکید بر تجربه موفق کشاورزان یزدی در کشتهای فرامنطقهای اظهار کرد: کشاورزان استان طی سالهای گذشته در استانهای مختلف کشور و حتی خارج از ایران تجربههای موفقی در توسعه کشاورزی داشتهاند و این دانش و تجربه میتواند در اجرای طرحهای کشت فراسرزمینی، انتقال فناوری و آموزش نیروی انسانی در کشورهای آفریقایی مورد استفاده قرار گیرد.
آینده همکاری ایران و آفریقا در خلق ارزش مشترک است
رئیس اداره بینالملل وزارت جهاد کشاورزی با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد همکاریهای اقتصادی ایران با کشورهای آفریقایی گفت: آینده روابط ایران و آفریقا در فروش صرف کالا خلاصه نمیشود، بلکه باید بر انتقال فناوری، سرمایهگذاری مشترک، تولید مشترک و خلق ارزش افزوده متمرکز شود.
سهیل رجبی در نشست هماندیشی توسعه همکاریهای استان یزد با قاره آفریقا با قدردانی از برگزارکنندگان این نشست اظهار کرد: برای شناخت بازار آفریقا باید بر اساس واقعیتها، آمار و شناخت میدانی تصمیمگیری کنیم و از نگاههای کلی و کلیشهای فاصله بگیریم.
وی با اشاره به مسئولیت وزارت جهاد کشاورزی در توسعه همکاری با کشورهای آفریقایی افزود: وزیر جهاد کشاورزی ریاست کمیسیونهای مشترک اقتصادی ایران با شش کشور آفریقایی شامل تانزانیا، کنیا، اوگاندا، سودان، غنا و سنگال را بر عهده دارد و سیاست این وزارتخانه، حضور پررنگ بخش خصوصی در این کمیسیونهاست.
رجبی با بیان اینکه نخستین کمیسیون مشترک دولت چهاردهم در مهرماه ۱۴۰۳ در تانزانیا برگزار شد، گفت: بیش از ۸۰ فعال اقتصادی در این سفر حضور داشتند و نتایج آن در افزایش تعاملات تجاری کاملاً مشهود بود. بررسی آمارهای رسمی نشان میدهد برگزاری کمیسیونهای مشترک اقتصادی میتواند بین ۳۰ تا ۳۸ درصد ظرفیت صادراتی ایران به کشورهای هدف را افزایش دهد.
وی با تأکید بر اینکه روابط تجاری باید دوطرفه و متوازن باشد، اظهار داشت: توسعه تجارت تنها به معنای افزایش صادرات نیست، بلکه ایجاد توازن میان صادرات و واردات و شکلگیری روابط پایدار اقتصادی، عامل موفقیت همکاریهای بینالمللی است.
رئیس اداره بینالملل وزارت جهاد کشاورزی با اشاره به ظرفیتهای گسترده قاره آفریقا گفت: این قاره با در اختیار داشتن حدود ۶۰ درصد اراضی قابل کشت جهان، همچنان واردکننده بخش مهمی از محصولات غذایی و صنایع وابسته است و همین موضوع فرصتهای بزرگی را برای همکاریهای مشترک ایجاد کرده است.
وی با بیان اینکه آفریقا بازاری یکپارچه نیست، افزود: برای موفقیت در این قاره باید تفاوتهای منطقهای را بهخوبی شناخت. در شرق آفریقا ظرفیتهای مهمی در حوزه باغبانی، چای، قهوه، گلخانه و دامداری وجود دارد؛ در غرب آفریقا محصولاتی مانند کاکائو، روغن نخل و کاساوا اهمیت بیشتری دارند و در جنوب آفریقا نیز کشاورزی صنعتی و صنایع غذایی از اولویتهای اصلی به شمار میروند.
رجبی همچنین بر ضرورت شناخت دقیق بازار هدف پیش از مذاکرات تجاری تأکید کرد و گفت: مذاکره با هر کشور آفریقایی نیازمند شناخت فرهنگ، اقتصاد، قوانین و نیازهای همان کشور است و نمیتوان با یک نسخه واحد وارد همه بازارهای آفریقا شد. فعالان اقتصادی باید پیش از مذاکرات تجاری، اطلاعات تخصصی و شناخت کافی از کشور مقصد داشته باشند.
وی انتقال فناوری را یکی از مهمترین محورهای همکاری ایران و آفریقا دانست و اظهار کرد: کشورهای آفریقایی بیش از آنکه صرفاً خریدار کالا باشند، خواهان ایجاد خطوط تولید مشترک، انتقال فناوری، آموزش نیروی انسانی و سرمایهگذاری مشترک هستند. این رویکرد میتواند زمینهساز همکاریهای پایدار و بلندمدت میان دو طرف باشد.
رئیس اداره بینالملل وزارت جهاد کشاورزی ادامه داد: ایجاد واحدهای مشترک تولید واکسن، تجهیزات کشاورزی، ماشینآلات، صنایع غذایی و سایر محصولات، از جمله حوزههایی است که مورد استقبال کشورهای آفریقایی قرار گرفته و میتواند به توسعه روابط اقتصادی دو طرف کمک کند.
وی خدمات فنی و مهندسی، ایجاد مراکز نوآوری، آموزشهای تخصصی و سرمایهگذاری مشترک را از دیگر ظرفیتهای مهم همکاری با کشورهای آفریقایی برشمرد و تأکید کرد: سرمایهگذاری مشترک، مهمترین تضمین برای استمرار روابط اقتصادی و حضور پایدار ایران در بازار آفریقا است.
رجبی با اشاره به تجربه فعالان اقتصادی ایرانی در کشورهای آفریقایی گفت: برخلاف برخی تصورهای نادرست، بسیاری از کشورهای آفریقایی از ثبات اقتصادی و نرخ رشد مناسبی برخوردارند و نباید این قاره را تنها از منظر محرومیت و فقر ارزیابی کرد. شناخت صحیح ظرفیتهای اقتصادی آفریقا، شرط اصلی موفقیت در این بازار بزرگ است.
وی در پایان با اعلام آمادگی وزارت جهاد کشاورزی برای حمایت از فعالان اقتصادی اظهار کرد: این وزارتخانه از طریق کمیسیونهای مشترک اقتصادی آماده است ارتباط میان فعالان اقتصادی ایران و کشورهای آفریقایی را تسهیل کند و زمینه توسعه همکاریهای تجاری، کشاورزی و سرمایهگذاری مشترک را فراهم سازد.
رجبی سخنان خود را با این جمله به پایان رساند: «آینده همکاری ایران و آفریقا در فروش محصول است؛ آینده این همکاریها در خلق ارزش مشترک است.»
صادرات دانش پزشکی و انتقال فناوری، مسیر ماندگار همکاری ایران و آفریقاست
مدیر امور بینالملل دانشگاه علوم پزشکی ایران با تأکید بر اینکه صادرات دارو و تجهیزات پزشکی به تنهایی پاسخگوی نیاز بازار آفریقا نیست، گفت: آینده همکاریهای ایران و کشورهای آفریقایی در حوزه سلامت، بر پایه انتقال دانش، تربیت نیروی انسانی، تولید مشترک و توسعه زیرساختهای درمانی شکل خواهد گرفت.
حسن اسفندیاری در نشست هماندیشی توسعه همکاریهای استان یزد با قاره آفریقا، با قدردانی از برگزارکنندگان این نشست، اظهار کرد: اینگونه نشستها فرصت ارزشمندی برای آشنایی با ظرفیتهای استان یزد و تبادل تجربیات میان فعالان اقتصادی، دانشگاهی و بخش خصوصی است و میتواند زمینهساز شکلگیری همکاریهای مؤثر با کشورهای آفریقایی باشد.
وی با اشاره به نخستین تجربه حضور خود در قاره آفریقا گفت: سال ۲۰۰۰ میلادی در سفر به زامبیا با یکی از کارآفرینان ایرانی که بنیانگذار صنایع غذایی گرجی بود، دیدار کردم. وی سالها پیش از ایران مهاجرت کرده و در زامبیا کارخانه تولید محصولات غذایی راهاندازی کرده بود. موفقیت این مجموعه نشان میدهد که حضور اقتصادی ایرانیان در آفریقا، علاوه بر ارزش اقتصادی، میتواند به معرفی توانمندیها و ارتقای جایگاه ایران در عرصه بینالمللی نیز کمک کند.
مدیر امور بینالملل دانشگاه علوم پزشکی ایران با بیان اینکه توسعه روابط اقتصادی باید با تعاملات فرهنگی و علمی همراه باشد، افزود: نقشآفرینی بخش خصوصی در همکاری با کشورهای آفریقایی باید بیش از گذشته تقویت شود و دستگاههای دولتی نیز با ایجاد زیرساختهای لازم، زمینه حضور فعالتر سرمایهگذاران و فعالان اقتصادی را فراهم کنند.
اسفندیاری با اشاره به اقدامات دانشگاه علوم پزشکی ایران در قاره آفریقا اظهار داشت: این دانشگاه نخستین شعبه خود را در کشور غنا راهاندازی کرده است؛ مرکزی که با هدف تربیت نیروی انسانی در رشتههای پزشکی و پرستاری فعالیت میکند و تجربهای موفق در توسعه همکاریهای علمی و آموزشی با کشورهای آفریقایی به شمار میرود.
وی با تأکید بر اینکه فعالیت در آفریقا نیازمند شناخت دقیق شرایط فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی این قاره است، گفت: اگر بتوانیم تجربه حضور موفق در آفریقا را به دست آوریم، فعالیت در سایر بازارهای بینالمللی نیز آسانتر خواهد بود. متأسفانه طی سالهای گذشته، به دلایل مختلف از ظرفیتهای گسترده این قاره غفلت کردهایم، در حالی که آفریقا فرصتهای کمنظیری برای همکاریهای بلندمدت در اختیار ایران قرار میدهد.
مدیر امور بینالملل دانشگاه علوم پزشکی ایران با اشاره به مطالعات انجامشده درباره نیازهای کشورهای آفریقایی تصریح کرد: آفریقا با جمعیتی بیش از یک میلیارد و ۵۰۰ میلیون نفر، در حال توسعه زیرساختهای آموزشی و درمانی خود است و در بسیاری از کشورها با کمبود نیروی متخصص، تجهیزات پزشکی و فناوریهای نوین سلامت روبهرو است.
وی ادامه داد: بسیاری از کشورهای آفریقایی وابسته به واردات دارو و تجهیزات پزشکی هستند، اما نیاز واقعی این کشورها فراتر از صادرات کالا است. انتقال فناوری، تولید مشترک، تربیت نیروی انسانی، ایجاد مراکز آموزشی، توسعه بیمارستانهای آموزشی، گسترش خدمات سلامت دیجیتال، پزشکی از راه دور، ایجاد آزمایشگاههای پیشرفته و ارتقای استانداردهای کیفی، از مهمترین حوزههای همکاری مشترک محسوب میشود.
اسفندیاری با بیان اینکه باید از الگوی سنتی صادرات فاصله گرفت، اظهار کرد: مدل سنتی همکاری صرفاً بر صادرات محصولات استوار است، اما رویکرد نوین بر ایجاد زنجیره ارزش، انتقال دانش، توسعه فناوری، تولید مشترک، پژوهشهای مشترک و ظرفیتسازی در کشورهای هدف تأکید دارد؛ رویکردی که میتواند همکاریهای ایران و آفریقا را پایدار و اثربخش کند.
وی افزود: این الگو تنها به حوزه سلامت محدود نمیشود و میتواند در بخشهای صنعت، معدن، کشاورزی، خدمات فنی و مهندسی و سایر حوزههای اقتصادی نیز اجرا شود.
مدیر امور بینالملل دانشگاه علوم پزشکی ایران با اشاره به استقبال کشورهای آفریقایی از داروهای ایرانی گفت: تجربه فعالیت در کشورهای مختلف آفریقایی نشان داده است که داروهای تولید ایران به دلیل کیفیت و اثربخشی مطلوب، از اعتماد بالایی برخوردار هستند و در برخی کشورها بیماران برای تهیه داروهای ایرانی به مراکز درمانی مراجعه میکنند.
اسفندیاری در پایان با تأکید بر ضرورت خروج نشستهای تخصصی از مرحله گفتوگو و ورود به عرصه اجرا، اظهار امیدواری کرد که تعامل میان دولت، بخش خصوصی، دانشگاهها و فعالان اقتصادی، به شکلگیری پروژه ای مشترک و توسعه پایدار روابط ایران و کشورهای آفریقایی منجر شود.
دیدگاه ها توسط مدیر سایت بسته شده اند.